OS HÓRREOS:

Hoxe ímonos centrar no seu nome e na súa utilidade ou función.

O nome:

            Coñécese xeralmene coma hórreo, aínda que por mor da riqueza lingüística do noso país tamén é coñecido segundo as zonas por: horro, hórrea, cabazo, cabaceiro, canastro, cabana, celeiro, piorno… Dependendo da forma da súa construción e dos materiais empregados.

A orixe etimolóxica desta verba é moi probable que sexa do latín “horreum”. Aínda que sobre isto hai varias opinións (Escandón, Aramburu…) ímonos quedar coa dos romanos “horreum” ou “granarium horreum” ou “erectus”  á que se referían cando denominaban un tipo de graneiro erguido sobre dunha base, ao que se subía por unhas escadas, segundo referencias tomadas dos textos de Vitrubio e Columela. Elixo esta hipótese porque asemade moitos dos nomes das partes do hórreo son tamén de orixe romano ou do latín, coma trabe, soleira, columna… por exemplo.

Utilidade e función:

            En xeral, é unha construción destinada a gardar o maínzo ou secalo. Mais non foi esta a súa función ou utilidade na súa orixe, xa que está demostrada a súa existencia denantes da introdución do maínzo en Galicia (feito acontecido no s. XVII, no ano 1604). Primeiramente foi empregado coma almacén de todo tipo de comestibles: centeo, trigo, noces, castañas, carne salgada… Xa que era un lugar seguro (onde non chegaban os ratos) e venteado. Mais tarde para secar os queixos, gardar patacas… e, por suposto, o maínzo ou millo noutras zonas.

Nas fotos pódese ver un hórreo co secadoiro dos queixos na parte superior e co maínzo na parte inferior.

Texto e fotos aportados por Xose María López Ferro, Cronista Oficial do Concello de As Pontes e director do Museo Etnográfico Monte Caxado, a quen agradecemos a sua colaboración desinteresada.

OS HÓRREOS

Hoxe, sen saírme da temática dos hórreos, vou cambiar un pouco o contido. Hai tempo, publiquei na revista HUME un artigo sobre os Hórreos no Concello de As Pontes de García Rodríguez e, agora, indo publicando estes artigos, decateime que moitos deles xa non están; é un elemento que ao perder a súa función perde a súa utilidade e acaban desaparecendo. Mais temos que pensar que son uns elementos patrimoniais moi importantes, propios dunha época pasada que, entre todos, debéramos conservar. Son tan importantes coma calquera outro elemento a conservar. Por desgraza isto non é así e pérdense verdadeiros exemplares únicos.
Os hórreos, aínda que abundan por toda a nosa terra galega, non son todos iguais, en cada zona teñen unhas características propias que os definen. No noso Concello, ao estar situado entre dúas provincias, onde terras da de Lugo no seu día pertenceron a As Pontes, temos dous tipos principalmente: O tipo “Vilalba” e o tipo “Cabanas” e eu diría que temos un terceiro e cuarto tipo que son coma mixtos de ámbolos dous anteriores.

Se percorremos o noso Concello, poderemos ver como se van abandonando e como van caendo; en moitos casos, só se conserva a base do mesmo. Son un legado patrimonial que deberamos transmitir ás novas xeracións, pois son mostra e froito dun pasado.

Malia que moitos deles están protexidos pola súa antigüidade, non se protexen para conservalos, porque unha cousa é a lei e outra a realidade. As axudas e protección por parte das administracións deberan de ser efectivas e non só normativas.

Hoxe nas fotos, van dous exemplares, o primeiro tipo “Vilalba” e o segundo tipo “Cabanas”, exemplares que xa non podemos contar con eles pois desapareceron nas expropiacións de ENDESA, coma moitos tantos elementos patrimoniais desaparecidos nesa época.

Texto e fotos aportados por Xose María López Ferro, Cronista Oficial do Concello de As Pontes e director do Museo Etnográfico Monte Caxado, a quen agradecemos a sua colaboración desinteresada.

HÓRREO NO CASCO URBÁN

Ao limpar a finca e sacar as árbores froiteiras que había diante, aparece outro hórreo do que tamén descoñecía a súa existencia por estar oculto á vista. Está situado na finca que fora de Adolfo na Avda. de Galicia, case chegando á ponte de Isabel II.

Trátase dun exemplar grande comparado cos hórreos existentes no concello e suspendido en altura, se cadra dos máis altos do concello, polo menos dos que coñezo.

É do tipo “Cabanas”, con teito a catro augas e que está todo cuberto polas hedras e silvas, polo que pouco se pode dicir del.

Está suspendido a unha altura de dous metros do chan e situado enriba duns catro muretes de ladrillo e que debaixo aproveitarían o cuberto para gardar cousas.

Baseándonos noutros hórreos da zona, podemos dicir que a cámara é de madeira, o que non sabemos é por onde ten o acceso, pois escaleiras nos penais non se aprecian. O teito é de lousa con tella nas arestas. A cámara é máis grande en lonxitude cos hórreos da zona, pertencía a unha casa con recursos polo que almacenaría grande cantidade de maínzo.

Tampouco podemos dicir nada sobre o estado de conservación, mais para min foi unha novidade atopar un hórreo con estas dimensións e dentro do casco urbán.

Texto e fotos aportados por Xose María López Ferro, Cronista Oficial do Concello de As Pontes e director do Museo Etnográfico Monte Caxado, a quen agradecemos a sua colaboración desinteresada.

HÓRREO 2 NOS LOUREIROS

Trala poda parcial de loureiros, nunha finca pegada á pista, puiden ver un hórreo do que eu non sabía, pois estaba oculto pola ramaxe das árbores.

É do tipo “Vilalba” e de teito a tres augas.

A sustentación é sobre dunha soleira maciza de pedra, sobre ela vai a rateira que é tamén de pedra; enriba a cámara, totalmente de madeira e cunha fita lonxitudinal. A cámara leva corredor no penal da entrada e viseira, pero sen columnas que a sosteñan. A cámara vai dividida en dous corpos por unha columna central a cada lado, de pedra. O teito é a tres augas e cuberto de lousa, cun pináculo de pedra no remate traseiro do teito.

Conserva restos de pintura na madeira da súa cámara e porta, dunha cor marrón avermellada. O estado de conservación presenta deterioro por falla de uso.

O acceso á cámara é por unha escaleira de pedra.

Texto e fotos aportados por Xose María López Ferro, Cronista Oficial do Concello de As Pontes e director do Museo Etnográfico Monte Caxado, a quen agradecemos a sua colaboración desinteresada.

HÓRREO NO MEDIO DO POBO, POSIBLEMENTE DOS POUCOS EXEMPLARES QUE QUEDAN DENTRO DO CASCO URBÁN

Este exemplar de hórreo, que para min foi unha sorpresa, é unha ledicia ter atopado, pois cando pensaba que xa non quedaba ningún dentro do casco urbano, despois de perderse o último exemplar que eu coñecía e que estaba na Vila, din con el. E din con el dun xeito inesperado, pois hai uns anos no medio da conversa coa dona (Dona Pilar de Blanco, xa finada), un día do mes de abril, citou o hórreo que tiña detrás da casa. E o curioso é que estabamos a falar doutras cousas e non de hórreos. Pedinlle permiso para facer fotos e poder presentárvolo agora.

É un exemplar que ten moitos anos, pero que non deixa de ter a súa fermosura e é do tipo “Cabanas”.

– A sustentación é de cepas altas de cachotería de pedra. Pegada á cepa do penal da porta, están as escaleiras tamén de cachotería de pedra.
– As rateiras, son dúas chantas grandes que van sobre as cepas.
– A cámara, como as antigas, é totalmente de madeira (o que nos dá unha idea da súa antigüidade), cunha armazón de madeira. Leva unha fita horizontal lonxitudinal. A porta está nun dos penais.
– O teito é a catro augas (tipo Cabanas) e cuberto de lousa e remate de tella curva no cumio.

Texto e fotos aportados por Xose María López Ferro, Cronista Oficial do Concello de As Pontes e director do Museo Etnográfico Monte Caxado, a quen agradecemos a sua colaboración desinteresada.

HÓRREO NA RIBEIRA NOVA

Este exemplar foi restaurado hai pouco tempo, cando se restaurou a casa que hai ao seu carón neste lugar. Fíxose unha boa restauración de todos os elementos que compoñen o conxunto, sen alteralo practicamente.

O hórreo é do tipo Cabanas, aínda que persoalmente o encadraría no tipo orixinal de As Pontes, xa que hai uns elementos particulares que o definen: cepas de cachotería, chantas de tornarratos, cámara de madeira, porta central con acceso por unha escada de man, catro augas… e pintado.

Mais imos analizar as súas partes:
– Sustentación: cepas de cachotería de pedra. Leva tres, unha central debaixo do lugar da porta.
– Rateiras ou tornarratos: de chantas grandes.
– Cámara: de madeira con fita lonxitudinal horizontal e tres corpos separados por columnas de madeira. Porta central e de acceso á mesma por unha escada de madeira ou directamente, se a persoa está áxil. A cámara está pintada de cor vermella, tal e como estaba na súa orixe, aínda que na foto primeira só se aprecien restos da pintura.

– Teito a catro augas en con remate de enganche unhas lousas noutras.
Como dixen fermoso exemplar típico desta zona e cunha boa restauración.

Texto e fotos aportados por Xose María López Ferro, Cronista Oficial do Concello de As Pontes e director do Museo Etnográfico Monte Caxado, a quen agradecemos a sua colaboración desinteresada.

HÓRREO NA SANTA DO CARBALLO.

Exemplar dos poucos que quedan do modelo “Vilalba” que conserven o corredor da entrada, situado na Santa do Carballo e preto do que hai no lugar da Cova que tamén é deste tipo.

Soleira maciza de cachotería de pedra, con prolongación da mesma no penal frontal facendo as escaleiras de acceso nela.

Tornarratos de pedra que vai facendo de piso ou chan da cámara.

Cámara de madeira con dúas columnas centrais, dividindo á mesma en tres corpos iguais. Unha fita horizontal transversal central. Leva corredor na parte da porta coma os do tipo Vilalba.

Teito a tres augas, tamén coma os de tipo Vilalba e de lousas. O remate é con encaixe das mesmas, unhas nas outras e volve aparecer o sistema dos coios no cumio para facer de contrapeso nas lousas superiores.

E coma en outros casos, o poste da luz a carón del.

Texto e fotos aportados por Xose María López Ferro, Cronista Oficial do Concello de As Pontes e director do Museo Etnográfico Monte Caxado, a quen agradecemos a sua colaboración desinteresada.

HÓRREO (III) DE ENDESA, CENTRAL DE GAS.

Neste caso, aínda que situado no interior do recinto da central de gas, si atinaron co exemplar da zona, é máis, hai que dicir que é un fermoso exemplar de hórreo tipo “Cabanas”. Teño que engadir que a foto non é moi boa, pois está feita dende fóra do recinto e a malla metálica dificulta o enfoque.

Hórreo de soleira de altura media, maciza de pedra e rematada en escaleira tamén en pedra nun dos lados menores.
Tornarratos de pedra que fai as veces de piso ou chan da cámara.

Cámara mixta, de madeira e pedra, con tres corpos de cámara, dividida por columnas de pedra. Leva dúas faixas lonxitudinais horizontais que atravesan a cámara todo ó arredor. A porta está nun dos penais.

O teito a catro augas e de lousa, con remate de tella redonda.
É un fermoso exemplar, grande e que podía gardar unha cantidade considerable de maínzo e que debeu de vir dalgunha zona de expropiación da mina, posiblemente das últimas.

Texto e fotos aportados por Xose María López Ferro, Cronista Oficial do Concello de As Pontes e director do Museo Etnográfico Monte Caxado, a quen agradecemos a sua colaboración desinteresada.

HÓRREO (II) DE ENDESA (CENTRAL DE GAS)

Na estrada de acceso á central de gas de Endesa e á man dereita atopamos ese exemplar de hórreo moi particular, e explícome, a simple vista vemos que é un hórreo que non é dos da zona, xa que é ancho e a dúas augas, a sustentación tampouco é a máis abondosa nos hórreos ponteses, aínda que noutrora puidérao ser (refírome antigamente). Mais imos velo.

A sustentación esta feita con catro esteos situados a máis espazo que o ancho e o longo da cámara o que non cadra para nada, pois os esteos podían sobresaír un pouco do ancho da cámara, mais non tanto.

As rateiras están formadas por catro pedras a xeito de paralelepípedo, algo tamén bastante raro neste concello. Xa que eran chantas ou pedras máis planas e algo máis grandes.

Sobre as rateiras, dúas vigas transversais debaixo dos penais que tamén sobresaen en exceso. E para saír aínda máis do normal, uns tornos de ferro que atravesan vigas, rateiras e chegan aos esteos para fixar todo. Cando o normal e que só foran pousadas enriba das rateiras.

A cámara tamén ten o seu particular. É unha cámara bastante ancha. Está toda ela feita en madeira. O chan ou piso da mesma tamén é de madeira. E o máis particular, busqueille a porta e non a atopei por ningures. Engadir que está policromada, pintada de branco e de vermello.

O teito, para non desmarcarse do resto, tamén ten o seu particular. É un teito a dúas augas, con lousas de dúas clases. As do remate son rectangulares e fan un remate atípico nesta zona, pois non van encaixadas unhas nas outras. As latas, ou táboas que van debaixo do teito, tamén están colocadas sen cangos.

Conclusión, penso que alguén tivo a idea de poñer un hórreo (novo) xunto cun carro e facer a cousa máis “enxebre”, mais fallou o deseño, o coñecemento dos hórreos da zona e o coñecemento da súa construción. Ás veces, véndennos fume e dicimos: – Que fermoso! Pero imos deixar a cousa en que o carpinteiro que o fixo non era desta zona e que se esqueceu da porta.

Texto e fotos aportados por Xose María López Ferro, Cronista Oficial do Concello de As Pontes e director do Museo Etnográfico Monte Caxado, a quen agradecemos a sua colaboración desinteresada.

HÓRREO DE ENDESA (NOS PATOS).

Dentro do recinto empresarial de ENDESA e, concretamente, na zona axardinada chamada dos “patos”, está situado este fermoso exemplar de hórreo. Descoñezo o seu orixe, sei que fora da zona expropiada, mais non sei nin o lugar nin a casa de onde veu.

É un hórreo longo se o comparamos co hórreo tipo, descoñezo a súa sustentación orixinal e non sei se a que ten é a que tiña ou é unha reprodución da que tería en orixe ou é nova, pois a sustentación era unha parte do hórreo que non se soia levar canda el, facíase unha nova para cando se traía pousalo nela. Neste caso estamos a falar dunha sustentación novidosa e pouco frecuente neste concello,  pois componse dunha soleira maciza feita en cantería na que van apoiadas as cepas feitas dunha soa peza. Sobre estas as rateiras ou tornarratos. Ten seis cepas, dúas centrais no lugar da porta, e cinco rateiras, unha sobre cada cepa e a da porta apoiada en dúas. A cámara é mixta, de madeira e pedra, coas doelas atravesadas por dúas fitas lonxitudinais horizontais que o rodean. O teito é a catro augas, de lousa e con remate de tella curva nos cumios superior e laterais. Vai adornado cun remate en pináculo nun extremo e, no outro, cunha cruz cumial da que xa falei no seu día.

A porta central dáse nalgún caso máis de hórreo nesta zona, mais é escasa, polo xeral está nun dos penais. Non ten escaleiras de acceso, polo que é de supoñer que se faría mediante unha escaleira de madeira.

É un fermoso e grande exemplar de hórreo que debía pertencer a unha casa con bastante terra dedicada a produción de maínzo.

Texto e fotos aportados por Xose María López Ferro, Cronista Oficial do Concello de As Pontes e director do Museo Etnográfico Monte Caxado, a quen agradecemos a sua colaboración desinteresada.