Seguimos na Parroquia do Freixo e seguimos no lugar da Rega. Outro exemplar de cruz de desgracia ou morte repentina, próxima á anterior, é o exmplar de hoxe.


CRUZ DOS FRANCOS, NA REGA

Preto da anterior temos outro exemplar de cruz de desgracia, coñecida por cruz dos Francos. Esta ten inscrición relativa á morte dunha muller. As causas descoñézoas e non sei se haberá alguén que a saiba, pois a cruz ten a data de 1920. E di así:

POR
ANTA (ANTONIA?) GREGORIO
FAO (FALLECIÓ?)
12
DE
MAIO
1920

É unha cruz co brazo vertical superior bastante grande, polo que resulta desproporcionado co resto, tamén o brazo esquerdo (ollándoa de fronte) parece máis curto co dereito. Está feita en ollo de sapo, toda nunha peza. Un pequeno abultamento na súa parte inferior do brazo vertical revela que debaixo hai unha base, aínda que descoñezo a forma e os materiais de que está feita.

Texto e fotos aportados por Xose María López Ferro, Cronista Oficial do Concello de As Pontes e director do Museo Etnográfico Monte Caxado, a quen agradecemos a sua colaboración desinteresada

Seguimos por terras do Freixo e hoxe imos con outra cruz de desgracia. O tipo de cruz de hoxe é moi común por esta parroquia na feitura (nunha soa peza) e no material.



CRUZ DE A REGA (O FREIXO)

Cruz moi típica desta zona do Freixo, feita de chanta de ollo de sapo. Non é moi alta. Ten os brazos verticais máis anchos cos horizontais e estes son curtos. Non hai inscrición visible. Agora mesmo está nun cruce de camiños, antes estaba situada nun lateral, á esquerda de onde agora está.
Polos datos facilitados por D. Miguel Vilaboy, esta cruz era coñecida pola cruz dos Franco, pois era unha familia que veu de Solloso, posteriormente herdada a propiedade polos Pita (tamén de Solloso) e coñecidos no lugar polos de Xan Pita. Non hai datos do motivo da súa colocación, máis posiblemente alguén desta familia morrería de desgracia neste lugar. O que si é seguro que polos inicios do século XX soterraban os anxos, mortos sen bautizar (abortos, partos prematuros…), como era común polo resto do concello, arredor dela. Todo o que non era enterrado no cemiterio por estar sen bautizar, soterrábano ao pé dalgunha cruz.
Precisamente un afillado do avó de Miguel era o encargado de manter a cruz en condicións, pois daquela, os camiños, a igrexa, as pontes… eran traballos comunais de toda a veciñanza.

Texto e fotos aportados por Xose María López Ferro, Cronista Oficial do Concello de As Pontes e director do Museo Etnográfico Monte Caxado, a quen agradecemos a sua colaboración desinteresada

Seguimos pola zona da parroquia do Freixo onde imos atopar varios exemplares de cruces indicativas de desgraza, coma esta que está situada na entrada da pista que vai cara a Cabana. Indo de As Pontes con dirección a Ortigueira, queda á esquerda.



CRUZ NA ENTRADA DA PISTA DA CABANA (O FREIXO)

Atopamos esta cruz na marxe esquerda da estrada que vai de As Pontes a Ortigueira, una vez pasado o Caxado e na entrada da pista que vai ao lugar da Cabana, pertencente á parroquia do Freixo.
É unha cruz duns ostenta centímetros de altura e vai sobor dun pedestal de cachoteiría, inda que na actualidade recebado, e que pasa do metro de altura, o que lle confire máis grandiosidade á cruz, pois elévaa. Esta base é máis ancha polo fronte que polos lados. Na parte superior leva unha lousa grande a xeito de mesa ou soleira onde asenta a cruz.
Os tres brazos superiores da cruz son iguais de anchos (inda co superior é un pouco máis longo), o inferior é máis grande e vaise ensanchando dende a cruceta ata cegar ao ancho dos brazos transversais e baixando logo dereito cara a base.
Ten texto inscrito nela, de xeito riscado, dí:

POR

JUAN FRAGA

AQUÍ

FAº A LA

EDAD DE

62 AÑOS EL 8

DE DICIEMBRE

DE 1929

E.P.D.

Texto e fotos aportados por Xose María López Ferro, Cronista Oficial do Concello de As Pontes e director do Museo Etnográfico Monte Caxado, a quen agradecemos a sua colaboración desinteresada

Imos con outro exemplo de cruz de desgracia ou indicativa de morte repentina, neste caso por accidente pirotécnico un día de festa para todos os veciños e que se converteu nun día tráxico.


CRUZ NO CAMIÑO DA IGREXA DE PENA DE FRANCIA

Cruz máis ben pequena, duns sesenta centímetros, erguida sobre dunha base feita de pedras de ollo de sapo, cunha máis grande e grosa xusto debaixo dela a xeito de mesa rectangular.
A cruz está feita tamén en pedra de ollo de sapo. Ten os brazos horizontais pequenos, o vertical superior máis longo cos horizontais e o vertical inferior ancheándose a xeito triangular, máis ensanchado na base.
Ten inscricións, leva letras riscadas nela co seguinte texto:

POR

MANUEL

OTERO

AQUÍ Fº (=FALLECIDO)

EN 8 DE SE

PTIEMBRE

DE 1.927

D.E.P.


Polo que puiden saber é unha cruz indicativa dunha morte de desgracia. Os feitos sucederon así: O día 8 de setembro de 1927, día no que se celebra a festa neste lugar de Pena de Francia-Freixo, todo era ledicia e festa. Mais nesta ocasión ía a quedar marcado na memoria da xente do lugar coma un día tráxico. Coma noutras ocasións, D. Manuel Otero, dispoñíase a botar o fogo, e por motivos descoñecidos,  estálalle  un e mátao ao momento. A festa trocouse axiña en loito.
Esta cruz lembra este feito no lugar onde sucedeu. Está pintada de branco.

Texto e fotos aportados por Xose María López Ferro, Cronista Oficial do Concello de As Pontes e director do Museo Etnográfico Monte Caxado, a quen agradecemos a sua colaboración desinteresada

Esta cruz de desgraza ten detrás unha historia tráxica e inocente ao mesmo tempo. E as historias hai que ir recolléndoas para que non se esquezan, aínda que sexan tráxicas, porque tamén forman parte de nós, do noso pasado.


CRUZ DE SUAPENA

No lugar de Suapena, nunhas penas existentes entre a casa de dito lugar  e a estrada que vai de As Pontes a Ortigueira, está situada esta cruz.

Semella unha cruz pequena, inda que subindo ato o alto da pena na que se atopa dáse un conta de que en realidade é máis grande do que parece dende abaixo. Está chantada na pedra da pena e non hai quen a mova.

Ten tres brazos iguais e de sección cadrada e o vertical inferior máis longo cos outros. Da a sensación de que nalgún momento tivo un Cristo nela pois hai como tres incisións onde debían ir os cravos.

É unha cruz indicativa de morte por desgracia. Neste lugar (segundo me informaron os compoñentes do matrimonio que alí vivían) morreu unha nena fai moito tempo como me relatou a dona da casa e contoume a historia que lle transmitira, había moito tempo, a súa avoa:
Vivía neste lugar un matrimonio que tiña unha filla pequena, coma todos os nenos xogaba, era inqueda, corría dun lugar a outro sen parar. Un dos lugares que gustaba de xogar era a parte baixa das penas alí existentes. Un día, nun descoido dos pais, subiu ata o alto dunha delas  perseguindo aos paxaros, cando chegou arriba os paxaros botaron a voar e, ela, remedándoos tamén se botou a voar caendo dende o alto e matándose. Dende entón a cruz lembra esta fatídica e inocente desgraza.
Sempre que paso pola estrada cara Ortigueira ou Mañón e vexo a cruz, lémbrome desta tráxica historia que ese día contáronme nese lugar.

Texto e fotos aportados por Xose María López Ferro, Cronista Oficial do Concello de As Pontes e director do Museo Etnográfico Monte Caxado, a quen agradecemos a sua colaboración desinteresada