HÓRREO NA COVA-O APARRAL

Atopámonos cun exemplar do tipo “Vilalba” que xa debe ter os seus anos, mais mantense conservado, no lugar de A Cova, na primeira casa á man dereita, segundo se colle a desviación para O Aparral.

A sustentación é sobre muretes, sobre eles van as rateiras que son de lousa ou chanta; enriba a cámara, totalmente de madeira e cunha fita lonxitudinal. A cámara leva corredor no penal da entrada e viseira. Dos balaustres só se conservan as columnas dianteiras (os balaustres faltan). A cámara vai dividida en tres corpos por dúas columnas centrais, tamén de madeira. O teito é a dúas augas e de lousa.
O que máis chama a atención deste hórreo, ademais de ser do tipo “Vilalba” do que xa non quedan moitos exemplares é a súa policromía (temos algún que outro exemplar policromado, facíase para dar máis duración á madeira do hórreo). Ten dúas cores, vermella (aínda que xa parece castaña polo paso do tempo) e branca.

Polos laterais da cámara alternan os cadrados dunha cor e doutra; e, na porta, un círculo que contén unha hexapétala (flor de seis pétalos) e, debaixo, cadrados vermellos e brancos. Non ten escaleira de pedra, polo que o acceso debíase facer por unha pequena escada de madeira, como se facía antigamente na maioría dos hórreos de madeira.

Texto e fotos aportados por Xose María López Ferro, Cronista Oficial do Concello de As Pontes e director do Museo Etnográfico Monte Caxado, a quen agradecemos a sua colaboración desinteresada

HÓRREO DE O PAZO-A FAEIRA

Imos ver hoxe un fermoso hórreo, dos que eu non teño catalogados, e que me chegou pola xentileza de Dona Patricia Rivera á que lle agradezo me remitise a foto e os datos do mesmo.
É un hórreo de cepa maciza e mixto (madeira e pedra), co tellado a dúas augas. O tornarratos é de pedra. A cámara con dous corpos e columnas centrais de pedra, unha cinta central polo medio da cámara. Con porta nun dos penais (a que non se ve na foto) e con escaleiras de pedra.
Unha cousa do máis destacable neste hórreo é as sobrepenas, que son esas pedras que van sobre os penais (porta e parte traseira) no tellado, son de pedra e danlle ao hórreo un aspecto de solidez e forza, ao mesmo tempo que lle aportan beleza na construción. Tamén é de destacar o remate do lousado, engarzando unhas lousas dun lateral coas doutro.
Dicir que é un hórreo que non encaixa nin no tipo “Cabanas” nin no tipo “Vilalba”, ten algo de ámbolos dous e, ao mesmo tempo, algo que non é nin dun nin doutro. Descoñezo se hai algún exemplar máis por esa zona deste tipo, pois estaríamos a falar dunha nova tipoloxía de hórreo nas Pontes.

Segundo os datos aportados por Dona Patricia Rivera, foi feito no ano 1896 e descoñece quen o fixo, posiblemente un bisavó (pola data).

Foi restaurado polo home de Dona Patricia hai oito anos, que fixo a réplica de tal e como estaba, reparándolle as partes danadas polo paso do tempo. Persoalmente penso que reparacións como esta son de felicitar, pois conseguiu unha boa restauración dun fermoso e rexio exemplar de hórreo.

Na foto tamén se pode apreciar o poste da luz, a sensibilidade das eléctricas co noso patrimonio é suprema. Isto mesmo o imos ver con cruceiros, pontes, reloxos de sol… Non se respecta o patrimonio e as leis parece que están para uns poucos.
O meu agradecemento a Dona Patricia Rivera

Texto e fotos aportados por Xose María López Ferro, Cronista Oficial do Concello de As Pontes e director do Museo Etnográfico Monte Caxado, a quen agradecemos a sua colaboración desinteresada

HÓRREO DO C.P.I. “MONTE CAXADO” (NOUTRORA ESTIVO NO LUGAR DE VEIGA).

Unha das cousas que fixo o Museo Etnográfico e o C.P.I. Monte Caxado, foi tratar de salvar un exemplar de hórreo das expropiacións de Endesa, para que, falando con directivos desta, un hórreo non se perdese e fose trasladado ao recinto do Colexio e colocado nel. A Empresa estivo conforme co que nós lle propoñíamos e despregou medios e persoal, fixeron unha cepa maciza onde se lle indicou dentro do recinto e trasladou o exemplar dun xeito moi estudado. O que foi e é de agradecer.
Máis tarde, outro Colexio, A Fraga, seguiu o noso exemplo e tamén salvou outro exemplar coa axuda de Endesa e hoxe está presente tamén no seu recinto. Ao pouco tempo, tres exemplares máis foron colocados na zona da Canle IV (amosareinos en futuras presentacións).
Foi un gran de area no medio dunha morea, mais cinco exemplares non desapareceron. Puido ter sido mellor e lograr salvar todos os que se perderon, mais as cousas non son como un quere e, ás veces, temos que conformarmos co que se logra e non co que se desexa.
Este exemplar de hórreo é do tipo “Cabanas” que, persoalmente, identifico máis co tipo “Moeche”. É un hórreo de cepa maciza, de tamaño medio, mixto (de madeira e pedra) e a catro augas. A cámara con doelas de madeira e dividida en dous corpos con columnas laterais centrais. O tornarratos é de pedra e vai facendo, ao mesmo tempo, de piso. A porta está nun dos penais. Leva tella no remate do tellado. A pedra é de toelo ou serpentina. (Non coñezo como era a súa sustentación orixinal, pero polo tornarratos parece que era similar, isto é, cepa maciza; non teño ningunha foto de como estaba no lugar de Veiga, o que si pedimos cando fixeron a cepa maciza e que non lle fixeran escaleiras de acceso por mor de que non subiran os nenos e caeran, pois está nun lateral do patio).

Texto e fotos aportados por Xose María López Ferro, Cronista Oficial do Concello de As Pontes e director do Museo Etnográfico Monte Caxado, a quen agradecemos a sua colaboración desinteresada

HÓRREO DE SAA DE ABAIXO (HOXE NOS CHAOS)

Por xentileza de Dona Gloria Bouza que me mandou a foto e, ao mesmo tempo, me informou del, presento hoxe este hórreo (do que eu non sabía) de Saa de Abaixo que foi recuperado. E que segundo me di xa era dos avós e, agora, está na casa dos seus pais no lugar de Os Chaos.

Cando recibín a foto, o primeiro que chamou a miña atención era o soporte ou apoio. Pregunteille se orixinariamente tamén estaba así e xa me dixo que eran de chantas como os dous exemplares do inicio deste apartado. Co que estariamos ante un terceiro caso de hórreo sobre triángulos de chantas e do que se conserva a parte superior, mais non os apoios nin as rateiras.

Mais hai diferencias con respecto aos outros. Primeiro, as augas, este é un hórreo a catro augas, os outros eran a tres. Tampouco leva o lugar de curar os queixos, polo menos, exteriormente. Non ten viseira nin corredor con ou sen columnas. Fáltanlle tamén as rateiras ou tornarratos, posiblemente de chantas tamén e que se perderon pois formaban parte da sustentación orixinal. A porta, coma nos outros, si vai nun dos penais.

É un hórreo dos máis abondosos nas Pontes, o chamado tipo “Cabanas” segundo D. Ignacio Martínez Rguez., pero que non tiña mesa maciza, senón que ía sobre chantas.

Na actualidade vai apoiado sobre unhas bases laterais e algo que semella un cabano pequeno, na foto non se aprecia. Está nun terreo costeiro no lugar dos Chaos, na actualidade.

Semella conservarse, pese aos anos e ao traslado. É de felicitar a esta familia por salvar dito exemplar e que non seguira o mesmo camiño que moitos outros que se perderon para sempre. Mágoa que o exemplo deles non fose imitado por moitos outros. Mais pasou que moitos tiveron que vir a vivir aos pisos e outros, aínda que foron para fincas, non o levaron pois ao non poder cultivar por mor da pouca extensión de terreo (eran fincas non lugares) o hórreo perde a súa utilidade e non se conserva e así perdéronse moitos e bos exemplares.

Texto e fotos aportados por Xose María López Ferro, Cronista Oficial do Concello de As Pontes e director do Museo Etnográfico Monte Caxado, a quen agradecemos a sua colaboración desinteresada

Falamos hoxe dun hórreo da Vilavella, preto da Igrexa e que está en mala conservación por falla de restauración e mantemento, como está o resto do conxunto etnográfico que alí queda.


Hórreo na Vilavella

É un hórreo apoiado sobre muretes, cámara de madeira con dúas fitas horizontais, con corredor sen columnas, porta no penal da viseira, tornarratos ou rateiras de chantas, escaleiras de pedra e a tres augas. Que, ademais, leva baixo o teito o lugar de curar os queixos. Case que todo isto levábame ao hórreo tipo “Vilalba” situado no complexo etnográfico da Vilavella.

O curioso deste hórreo e que ten catro (tres agora) columnas que soportan o peso do hórreo no tornarratos. Penso que isto non era así orixinariamente e foron colocadas posteriormente para evitar que o hórreo caera cando as columnas da cámara xa ían deterioradas e non podían co peso. Se vos fixades na madeira da columna da cámara e da columna sobre o tornarratos, pódese ver como esta última é máis recente. De ser orixinarias estariamos ante un caso excepcional de hórreo, cunha variante non vista. O emprego destas columnas sobre os tornarratos sería único. Caso único penso que non é, pero orixinal a solución aportada para manter o hórreo en pé, si que o é.

Texto e fotos aportados por Xose María López Ferro, Cronista Oficial do Concello de As Pontes e director do Museo Etnográfico Monte Caxado, a quen agradecemos a sua colaboración desinteresada

Este cuarto hórreo desaparecido no lugar de Saa de Abaixo era outro magnífico exemplar que a expropiación enguliu coma tantos outros e do que só nos queda a foto.

Situado preto da estrada nova (daquela) que unía As Pontes con Saa. Este exemplar estaba na casa pertencente a Don Manuel López e Dona Xoana Picos. Constituía un fermoso exemplar non só pola súa construción senón que tamén polo seu tamaño. Hórreo mixto (de pedra e madeira), a catro augas e sobre  catro muretes transversais de cachotería de pizarra sen revocar, máis estreitos na parte superior, estaba moi ben pintado en cor azul. A porta, situada nun dos penais, daba cara a casa  e as escaleiras eran unha prolongación do murete que coincidía coa mesma. Unha cousa que me chamou a miña atención foron as capelas ou tornarratos, pois estaban feitas en pedra e non eran unha prolongación do piso coma na maioría dos outros hórreos.

Outra característica del é o tamaño, xa que a cámara está formada por tres corpos e non un ou dous coma na maioría. E unha particularidade máis deste hórreo era que estaba pintado de azul.

Con este cuarto exemplar remato os hórreos referidos a Saa de Abaixo, lugar onde no seu día estaba o parque de carbóns. A pena é que de todos eles só nos queden as imaxes, exemplares únicos destruídos por un progreso mal planificado, pódese avanzar sen destruír, recuperando, conservando e valorando o que temos, que por ser vello non é nin peor nin mellor có novo, só é diferente. Mágoa tamén co esforzo feito desde o CPI “Monte Caxado, no seu día, para salvalos so quedara en un “dossier” rexeitado pola Corporación daquel momento. As vindeiras xeracións agradeceranllo.

Texto e fotos aportados por Xose María López Ferro, Cronista Oficial do Concello de As Pontes e director do Museo Etnográfico Monte Caxado, a quen agradecemos a sua colaboración desinteresada

E seguimos a falar de hórreos desaparecidos e especiais por algunhas características especias. Imos co terceiro hórreo de Saa de Abaixo.

HÓRREO 3 DE SAA DE ABAIXO:

Situado máis cara o interior do camiño, fronte ás casas e a uns 20 metros do anterior. Sen lugar a dúbidas estes exemplares de Saa, supuxeron, para min, un achádego de curiosidades que antes non atopara noutros hórreos da zona. Mágoa da súa perda por mor das expropiacións.

Este é un exemplar mixto (de pedra e madeira) con teito a tres augas, galería e secadoiro de queixos na parte alta da cámara, dúas bandas de fitas horizontais, tornarratos que é a prolongación para os laterais da base do piso e que pola cabeceira da porta non está tan prolongado coma a galería; e base de mesa maciza de mamposteiría de pizarra sen revocar que amosa dúas novidades curiosas, a primeira, é a incorporación dunha pedra dunha acea ou muíño pequeno incrustada na base maciza e, a segunda, a existencia en dita base dun pozo. Isto é o aproveitamento do espazo, que ao mesmo tempo serve tanto para o hórreo coma para pozo; e, porque non, unha obra máis da enxeñería popular que resolvía situacións diversas.

Texto e fotos aportados por Xose María López Ferro, Cronista Oficial do Concello de As Pontes e director do Museo Etnográfico Monte Caxado, a quen agradecemos a sua colaboración desinteresada

Seguimos a falar de hórreos de Saa de Abaixo, xa desaparecidos, mais especiais polo xeito da súa sustentación, eu diría que únicos e que a expropiación enguliu.

HÓRREO 2 DE SAA DE ABAIXO:

Engadir que no anterior apartado dedicado aos hórreos non o dixen, que neste lugar de Saa de Abaixo, expropiáronse catro exemplares de hórreos nesta zona onde se fixo o parque de carbón; os dous dos que estamos a falar coa especial sustentación e outros dous máis e dos que falarei nos seguintes apartados dos hórreos.

Este exemplar de hórreo 2 estaba situado no camiño interior, ao pé das casas, e a uns 30 metros do anterior e de características moi semellantes a el. Se cadra un anaco máis ancho e algo mellor conservado. A suspensión máis alta ca no hórreo 1 e non tan a xeito de triángulos isósceles senón pés dereitos de chanta ou lousa. Os tornarratos ou rateiras son de chantas, ten a cámara de madeira toda ela e o teito é a tres augas e cuberto de lousa. Tamén leva na parte superior o secadoiro dos queixos aínda que con menos buratos exteriores que no hórreo 1. Outra diferencia e que este non conta cos barrotes sobre os que debería apoiar a galería e as trabes inferiores non van prolongadas coma no hórreo 1.

Texto e fotos aportados por Xose María López Ferro, Cronista Oficial do Concello de As Pontes e director do Museo Etnográfico Monte Caxado, a quen agradecemos a sua colaboración desinteresada

E visto por enriba o xeral sobre os hórreos imos coñecer algúns hórreos ponteses. Algúns xa non os temos canda nós pois desapareceron por mor do paso do tempo, das expropiacións…
No caso do de hoxe, desapareceu por mor das expropiacións de Endesa.

Quero comezar a presentación dos nosos hórreos con estes exemplares existentes no lugar de Saa de Abaixo e que eran especiais. E digo eran porque xa non están, a expropiación para facer o parque de carbón tragounos coma a moitos máis e un inmenso patrimonio de todo tipo e ninguén dixo nada. Un exemplo malo de como o “progreso” arrasa, ás veces, con exemplares únicos do noso patrimonio, por mor dunha falla de estudo, falla de coñecemento, falla de valoración e falla de control patrimonial por parte das institucións que había naquel entón.
Aclarar que este lugar foi expropiado por Endesa par facer o parque de carbón. Teño que dicir que tiven a sorte de fotografalos antes da súa destrución e, polo menos, quedarme cunha lembranza gráfica que, en certo xeito, xustifica a súa existencia real noutrora.
Engadir que dende o Colexio Monte Caxado solicitáramos a súa conservación ao Concello, mais ninguén nos escoitou.

Hoxe preséntovos o hórreo 1 e, na seguinte ocasión, o hórreo 2, porque son especiais.
Hórreo 1: Situado a uns 5 ou 6 metros da estrada vella que ía de As Pontes a Cabanas, Pontedeume, Betanzos e Coruña.. É un hórreo de madeira, en principio, similar ao do “tipo Vilalba”, mais con moitas diferencias. Primeiramente presenta unha sustentación composta por catro chantas a xeito de triángulos, máis ou menos, isósceles; sobre a que van apoiadas dúas chantas en horizontal que fan de tornarratos. Sobre delas unha cámara rectangular apoiada nun conxunto de trabes de madeira. As paredes de doelas verticais entre os barrotes que dividen os tramos e forman as esquinas. Catro faixas, dúas nos extremos das doelas e outras dúas repartidas á mesma distancia nelas. Descansa sobre unha grade de catro vigas entrecruzadas ás que van suxeitos os esquinais e barrotes. As dúas lonxitudinais fan un pronunciado saínte nun dos lados menores.
O teito é de pizarra a tres augas e non a dúas coma o de Vilalba, con aresta lonxitudinal. O aleiro é moi saínte sobre un dos lados menores (0,80 m.) coincidindo có das vigas longas e coa porta de acceso e creando a típica galería, propia do tipo Vilalba xa que tamén leva soportes que apoian nas trabes ou vigas inferiores.
Outra característica propia deste exemplar (común co número 2) é que levan na súa parte superior un lugar especialmente dedicado a secar os queixos, visible desde o exterior polos buratos que se poden ver no fronte da galería

Texto e fotos aportados por Xose María López Ferro, Cronista Oficial do Concello de As Pontes e director do Museo Etnográfico Monte Caxado, a quen agradecemos a sua colaboración desinteresada