Trasladámonos á Parroquia do Deveso, unha das parroquias máis montañosas de As Pontes de Gª Rguez., e que conta con poucos habitantes por mor do despoboamento do rural. No cumio da súa Igrexa Parroquial (Santa María do Deveso) atopámonos con esta cruz cumial.

CRUZ CUMIAL DA IGREXA DO DEVESO

Na parte traseira superior da igrexa do Deveso atopamos esta cruz que ten a peculiaridade de ser das máis delgadas que teño visto dentro das cumiais. É de pedra de granito e coido que non ten moitos anos, posiblemente cando se amañou o adro e o tellado da igrexa foi cando se colocou, antes debeu de haber outra no seu lugar. É unha cruz alta de brazos superiores moi iguais. Nas nosas igrexas e capelas era habitual que no teito delas houbese algunha cruz.

Texto e foto aportados por Xose María López Ferro, Cronista Oficial do Concello de As Pontes e director do Museo Etnográfico Monte Caxado, a quen agradecemos a sua colaboración desinteresada.

Sen saírnos do Aparral e preto da súa Igrexa Parroquial atopamos outra cruz cumial, neste caso no campanario exento da mesma, campanario que foi restaurado.


CRUZ CUMIAL DO CAMPANARIO DA IGREXA DO APARRAL

Como antes dixen, atopamos esta cruz no cumio do campanario da igrexa do Aparral. Dito campanario está afastado do que é o corpo da igrexa.

A cruz é latina, de sección octogonal e de tamaño medio. O material do que está feito semella ser ollo de sapo. Vai apoiada nun pedestal ou base cilíndrico e achafranado na parte superior do mesmo.
O campanario, a igrexa e o adro da mesma foron arranxados no ano 2000. O campanario actual ten un muro lateral máis en pedra, posiblemente como estivera noutrora, xa que na foto primeira podemos ver como hai unha parte feita de cemento, que logo –na terceira foto- podemos vela restaurada con pedra; asemade tamén se ve un pasamáns que antes non tiña. Os materias empregados foron ben seleccionados e non hai moita diferenza da parte restaurada á parte vella do campanario. Cando isto sucedía aínda era crego nesta Parroquia, D. Enrique Rivera Rouco, cronista oficial de As Pontes de García Rodríguez, el fixo un traballo excelente neste lugar e os veciños aínda o lembran con agarimo.

Texto e foto aportados por Xose María López Ferro, Cronista Oficial do Concello de As Pontes e director do Museo Etnográfico Monte Caxado, a quen agradecemos a sua colaboración desinteresada.

Outro exemplo de cruz cumial de Igrexa o atopamos no Aparral, na súa Igrexa Parroquial e situada na parte traseira da mesma.

CRUZ CUMIAL DA IGREXA DO APARRAL

Na Igrexa Parroquial do Aparral, no cumio da mesma e na parte traseira, atopamos esta cruz. A igrexa foi restaurada e conservouse a cruz cumial traseira das tres que tiña, pois había outras dúas na parte dianteira, unha a cada lado e que na restauración se perderon.

Outra restauración que tamén se levou a cabo foi a do seu campanario que estaba afastado da mesma e que tamén ten unha cruz cumial que trataremos noutro apartado. No referente á cruz direi que é unha cruz pequena, de brazos case iguais (grega), aínda que un pouco máis longos os verticais cos horizontais. É de sección rectangular (a diferencia da maioría que son de sección octogonal).

O material semella se de ollo de sapo. Vai situada enriba dun pedestal ou base a xeito de tronco prismático rectangular achafranado na parte superior. Semella ser moi antiga, pola feitura e polo tamaño.

Texto e foto aportados por Xose María López Ferro, Cronista Oficial do Concello de As Pontes e director do Museo Etnográfico Monte Caxado, a quen agradecemos a sua colaboración desinteresada.

Imos desprazarnos hoxe ata o lugar do Caneiro, onde atopamos con dous exemplares de cruces cumiais, tamén de Igrexa. A primeira é a primitiva, a que orixinariamente estaba na parte traseira do teito da Igrexa e que logo foi substituída pola nova, que tamén imos ver.




CRUZ CUMIAE VELLA DA IGREXA DO CANEIRO

Está esta cruz na beira do camiño (pista), fronte ao muro da igrexa.

É a cruz que, primitivamente, estaba no cumio do tellado da igrexa e que foi substituída pola actual.

É de pequeno tamaño, similar ás cumiais das igrexas do resto do concello. Está situada enriba da base primitiva, pedestal, que é de forma tronco-piramidal cuadrangular.

Ao trocala de lugar (dende o cumio á pista), fixéronlle unha base de xeito de prisma cuadrangular e, sobre el, puxeron a base primitiva coa cruz.

A forma de cruz é latina, de sección octogonal irregular, pois é máis ancha a sección frontal cos rebaixes laterais.

A conservación parece normal para unha cruz con tantos anos, aínda que se atopa cuberta de musgo case na súa totalidade, o mesmo que lle sucede ao pedestal primitivo.
Engadir, a xeito de comentario persoal, que é unha satisfacción comprobar que non se perdeu este exemplar e que se lle buscou e atopou outra situación e utilidade, pois segue a protexer o recinto da Igrexa e, polo tanto, cumprindo unha función. (Xa comentamos doutros casos que non foi así, e perdéronse para sempre).

Texto e foto aportados por Xose María López Ferro, Cronista Oficial do Concello de As Pontes e director do Museo Etnográfico Monte Caxado, a quen agradecemos a sua colaboración desinteresada.

Outros exemplos máis de cruces cumiais no teito da igrexa o temos na Igrexa Parroquial de Ribadeume, onde atopámonos non con unha, senón con dúas cruces cumiais de pedra, unha na fachada e outra na parte traseira. E ata cunha terceira, a existente enriba do campanario, que é de ferro.

CRUCES CUMIAES NA IGREXA DE RIBADEUME

Na Igrexa Parroquial de Santa María de Ribadeume atopámonos con dúas cruces cumiais, que en realidade son tres, pero a terceira está no campanario e é de ferro. Como estamos referíndonos as de pedra, faremos referencia soamente ás outras dúas. A primeira, está xusto no cumio da fachada principal, situada sobre dun pequeno pedestal de granito ben traballado a xeito de prisma cuadrangular con bocel superior e inferior, este último maior co superior. A cruz tamén é de granito, é de sección octogonal ou oitavada, co brazo superior vertical pequeno en relación cos brazos horizontais. O remate cuadrangular dos mesmos dálle aspecto de cruz potenzada. É unha cruz máis grande cas habituais dentro das cumiais existentes nas igrexas do concello.

A segunda, é unha cruz máis pequena ca anterior e colocada tamén sobre un pedestal de cachotería de pedra, pero sen traballar e moito máis basto co dianteiro. A cruz tamén é de sección octogonal ao longo de todo o brazo, non rematando en sección cadrada coma a outra. O tamaño seméllase máis coas existentes na zoa.

Texto e foto aportados por Xose María López Ferro, Cronista Oficial do Concello de As Pontes e director do Museo Etnográfico Monte Caxado, a quen agradecemos a sua colaboración desinteresada.

Outro exemplo de cruz cumial de igrexa é a existente no cumio do campanario da Igrexa do Poboado.
Edificio moi moderno para a época en que foi feito, mediados dos 60, e que contrastaba (aínda hoxe o fai) coas edificacións relixiosas da época. É unha mágoa o estado de abandono, por parte de ENDESA, no que foi caendo nos últimos anos.

De estilo modernista e imitación do neoclásico, o templo é de granito por fóra, mármore e madeira no interior e cuberta de lousa.

A planta é poligonal, con dous ábsidas, con ventás de mosaico, unha gran cúpula central rodeada de diferentes vidreiras e sobresaíndo o altar maior de mármore e afastado do lugar dos fieis por unha grande escaleira.. Está dedicada á Nosa Señora da Luz


CRUZ CUMIAE DA IGREXA DO POBOADO

Podemos ollar esta cruz enriba do campanario da igrexa do Poboado. É unha cruz bastante grande é grosa, de sección rectangular e co brazo superior vertical curto en relación cos horizontais e o vertical baixo. Está situada na parte superior do campanario e feita en pedra de granito.

A igrexa está situada no Poboado das Veigas, fronte ao que fora o escolar da antiga Calvo Sotelo, hoxe conservatorio de música. Dita igrexa foi inaugurada o día seis de xullo de mil novecentos sesenta e cinco, mandada construír polo entón presidente da Empresa Nacional Calvo Sotelo (E.N.C.A.S.O.), D. Luís Arias Martínez. Sendo o lugar onde, anos despois, foi soterrado. A igrexa está dedicada a Nosa Señora da Luz, na memoria da dona do señor Arias, que se chamaba Luz.

Texto e foto aportados por Xose María López Ferro, Cronista Oficial do Concello de As Pontes e director do Museo Etnográfico Monte Caxado, a quen agradecemos a sua colaboración desinteresada.

E sigo con exemplos de cruces cumiais nas igrexas, nesta ocasión un dos raros exemplos que aínda conservan a cruz de pedra sobre o campanario, a maioría son de ferro. E imos ata Pena de Francia, na parroquia do Freixo, onde a festa de dito santuario celébrase a primeiros de setembro.

CRUZ CUMIAE DA IGREXA DE PENA DE FRANCIA

No bico do campanario da Igrexa de Pena de Francia, parroquia do Freixo, atopamos situada esta cruz. É unha cruz pequena, duns corenta centímetros aproximadamente, e sobre duns dez de ancho. Salientaremos esta cruz polo rara e especial que é, pois vén sendo unha cruz encadrada e potenzada, ao mesmo tempo que ten sección oitavada ou octogonal (aínda que irregular) e o brazo vertical remata no cumio aberto en catro pétalos, mentres que os transversais, como xa dixen, fano a xeito dunha cruz potenzada e, polo tanto, pechados. Vai apoiada sobre dunha base tronco piramidal de base cadrada. A antigüidade desta cruz debe ser semellante á da igrexa ou capela onde está, que segundo datos é do ano 1665. Sobre esta capela D. Enrique Rivera Rouco, o noso cronista oficial dicía nun traballo sobre a mesma (“El Santuario de Nuestra Señora de Peña de Francia”.

Separata de ESTUDIOS MINDONIENSES, Núm.1 – Ano 1983): “Erigió este venerando Santuario en el lugar de Solloso, doña Florencia de Estua y Miranda, esposa de D. Fernando Sanjurjo Montenegro, previa licencia del Obispo D. Dionisio Pérez de Escobosa, que gobernó la Sede desde el 23 de agosto de 1663 al 12 de septiembre de 1668.

Texto e foto aportados por Xose María López Ferro, Cronista Oficial do Concello de As Pontes e director do Museo Etnográfico Monte Caxado, a quen agradecemos a sua colaboración desinteresada.

Traio hoxe outro exemplo de cruz cumial tamén desaparecida, coma no caso anterior, na restauración que no seu día se fixo do tellado. Falo da cruz que había na Igrexa da Vilavella e que estaba situada na parte traseira do tellado.

CRUZ CUMIAL DA IGREXA DA VILAVELLA

Atopabámola situada na parte traseira do tellado da igrexa parroquial de Santa María da Vilabella. Para vela, había que ollala dende a parte do cemiterio ou por detrás da igrexa, xa que dende o camiño case non se vía. Era de pedra de gra ou granito. De tamaño máis ben pequeno, de sección octogonal ou oitavada.

Estaba apoiada nunha base ou pedestal, case invisible dende abaixo. Esta igrexa, segundo o que fora o noso cronista oficial, D. Enrique Rivera Rouco, é unha das máis antigas do concello, xa que dicía que era do século XIII, polo seu estilo con fiestras románicas sen mestura do gótico. Na última restauración que fixeron do tellado, a cruz desapareceu.

Unha vez máis atopámonos cunha restauración que non contempla os distintos elementos que había anteriormente a facela.

Texto e foto aportados por Xose María López Ferro, Cronista Oficial do Concello de As Pontes e director do Museo Etnográfico Monte Caxado, a quen agradecemos a sua colaboración desinteresada.

Comezamos hoxe con outro tipo de cruces, as cumiais. A maioría son de pedra, aínda que tamén as hai de ferro.

As cruces cumiais son aquelas que colocadas na zona alta, e que dá á fachada principal, dos tellados das casas, das igrexas, portalóns, hórreos… , nestas zonas a cruz abrangue máis espazo, pois vese a moita distancia.

Poñíanse nas casas por mor de protexer ós seus moradores (xente e animais) de todo mal, pois ela evitaba co maligno entrase na casa; e no caso dos hórreos para protexe-lo millo e outros alimentos que nel se gardaban. Nos portalóns de entrada do muro de peche que rodea á casa, xeralmente dito muro de pedra, poñíanse para impedir que –ó igual que no caso da casa- entre o mal nela e nas dependencias adxectivas: forno, pozo, palleira, cuadras, cortellos… As das igrexas non son moi abondosas, pois –polo xeral- na fachada das igrexas atopámo-lo campanario e, sobre del (no caso de que leve cruz) unha cruz de ferro forxado. As de pedra, adoitaban ir na parte de atrás.

Coma no caso das riscadas, non van estar todas as que son, pois non creo que as teña todas localizadas. Mais imos facer un repaso das que si teño, das que algunhas xa non están. Un patrimonio que se perde. Triste o feito, mais é así. E imos comezar precisamente por unha que xa está perdida e que antes si estaba.

CRUZ CUMIAL DA CAPELA DO CARME

Na parte traseira da Capela do Carme atopábase esta cruz antes da última restauración do teito desta igrexa, que tivo lugar xa hai uns anos. Hoxe desaparecida por mor dunha mala restauración que non tivo en conta o estado anterior de dito tellado, pois non é normal que se quite a cruz que levaba anos en dito lugar.

Cabe preguntarnos: Onde está agora? Rompeu cando a restauración? Por que non volveu ao seu lugar? Que razóns hai en realidade? Quedou alguén con ela? Algo que é patrimonio de todos non se debe perder. Grazas a unha foto que nos queda como mostra e testemuña da súa existencia podemos dicir que era unha cruz pequena, delgada ou estilizada e ía pousada nunha base cilíndrica. Posiblemente fora unha cruz de sección octogonal e con remate potenzado, polo pouco que se pode apreciar na foto.

Texto e foto aportados por Xose María López Ferro, Cronista Oficial do Concello de As Pontes e director do Museo Etnográfico Monte Caxado, a quen agradecemos a sua colaboración desinteresada.